Acht maart.

Vrijdag wenste ik mijn Ukraïnse leerlinge een prettig weekend. Ik informeerde naar haar plannen. Die waren feestelijk: "Zondag ga ik met vriendinnen uit eten, ter ere van International Womensday weet u wel!" 

Oh ja, dat wist ik wel, dat het 8 maart vrouwendag zou zijn, maar niet dat het zo iets feestelijks betekende. Toch kwam meteen een herinnering aan een tv-reportage over Ukraine bij me op, waarin ondanks de oorlog, mannen op 8 maart bloemen scoorden voor hun vrouwen.

Het is een heel belangrijke dag verzekerde de leerlinge mij. Feestelijk en een echte ode aan de vrouw.

Ik besloot dat het goed zou zijn er zelf ook eens meer aandacht aan te geven. 

Daarin was ik niet alleen, bleek.

Op de betreffende zondag stuurde zowel een kennis als een collega  mij een feestelijk Happy Womensday whatsapp bericht. Enthousiast stuurde ik dat ook naar mijn leerlinge en ontving ik vele hartjes retour.

Toevallig liep ik op de bewuste zondag nog even met mijn echtgenoot door het winkelcentrum en wees hem het bloemstalletje waar zich een rij had gevormd  met vrouwen die bossen vol rozen in hun armen klemden. "Kijk" zei ik "Zij krijgen bloemen!" Manlief knikte wat, maar begreep de hint niet, en quasi mokkend probeerde ik hem uit te leggen hoe het tegenwoordig zat met de vrouwendag, met dank aan alle Oost-Europese en andere vrouwen die het gebruik mee hebben meegenomen naar ons land. 

Onderweg kocht ik een klein bosje rozen om aan mijn jongste dochter te kunnen geven. 

Later die middag -al lang thuis - en in afwachting van het bezoek van mijn dochter toverde mijn echtgenoot een fles prosecco te voorschijn.

En zo zaten mijn dochter en ik in de namiddagzon op het stoepje voor ons huis, te proosten op ons zelf. De man kookte ons een lekker diner.

Maandagochtend vroeg ik mijn leerlinge of ze een mooie dag had genoten. 

Ze knikte en uit haar tas haalde ze een doos chocola.

"Happy Womensday mevrouw!"💖

Gaan.

Ik had een gecompliceerde relatie met mijn moeder.

Mijn hele leven lang.

Laten we het daar maar op houden.

We botsten.

Pasten niet bij elkaar.

Toen ze ziek werd, werd ze liever.

Haar ogen zochten de mijne.

Ze glimlachte.

Ze nam de dingen aan die ik haar zei, haar voordeed, haar opdroeg.

Voor het eerst voelde ik me dochter.

Wanneer ik haar opzocht leerde ik die rol.

Hielp haar lopen, zitten, eten, drinken en plassen en meer.

Later, toen de ziekte haar het denken en handelen steeds verder ontnam sloeg ze terug.

Ze haalde hard uit, schopte op momenten dat ik haar verzorgde.

Ze trapte.

Tegen mijn hoofd en op mijn ziel.

Maar voor het zover was,  kwam het moment dat we haar vertelden dat ze naar

het verpleeghuis ging.

Vriendelijk hoorde ze de door haar aanbeden huisarts aan.

Hij, de boodschapper.

Daarna brak de hel los.

Ze schold, schreeuwde en hield ons gevangen met haar woorden.

Ze priemde met haar vinger: "Zij...."

En 'Zij...zij...' dat was ik.

'Zij' moest weg. 'Zij' ...ze zou haar buiten schoppen.

Voor het gerecht slepen.

Ik dacht aan toen ik zestien, zeventien, achttien was.

Het zelfde liedje.  

Maar dan op een ander wijze.

Haar macht gleed weg. Haar verdriet werd groot.

Het mijne kon ik plaatsen.

De 10 maanden in het verpleeghuis.

Voor niemand makkelijk.

Ze werd een zeurend, dwingend, dreinend, gillend, boosaardig kind.

Voor vader, voor familie een shock.

Voor de verzorging een moeilijk geval.

Voor mij... de moeder zoals ik haar alleen kende.

Enkel uitvergroot en zonder rem.

Soms wenste ik niet meer te gaan.

Maar ik ging, al liep ik vaker weg.

Toen zij ging was het haar strijd.

Het was op tijd.

Ieder blijft haar herinneren als die lieve zachte vrouw.

Ik zoek nog.

Zelf.

Het was de bedoeling dit blog te deleten.

Ik had genoeg van veel.

Teveel schrijfsels die op mijn scherm werden geduwd met de opdracht: Lezen. Geweldig. Mooi. 

Schreeuwend veel mannen met mening over de wijde wereld. Zielig veel vrouwen met gevoelens over de zaken om hen heen.

Ik snap dat, maar heb er geen behoefte aan. Uitzonderingen daargelaten. Altijd.

Waarom wel mijn gedachten en gevoelens aan de ander bieden? 

Niet doen! Stop dus.

Maar...

Gisteren stuurde iemand mij mail met de vraag hoe het is. Niet met mij, maar met vader en moeder.

Ik begon het antwoord, bekeek nog eenmaal de Alzheimer Hoofdstukken en dacht: Oh, dat kon erger. Daarna: Laat ik het nog maar even staan. Volgende gedacht: Het is niet af. 

Omdat het niet af is, ga ik nog een hoofdstuk toevoegen. 

Of 2.

Meer. 

Over

De laatste loodjes in huis.

Net als de dagen van de weken ervoor is die ochtend de lieve thuiszorgdame door mijn moeder uitgescholden en uitgemaakt voor alle lelijks. Mijn vader geneert zich en weet geen raad. 

Zonder bril, met haar ogen dicht zit moeder op de bank. Ze schreeuwt van het moment dat we binnenkomen bij iedere beweging die we maken. 
Ze grijpt naar haar hoofd en klaagt over pijn.
We lopen op ons tenen, sluipen door het huis en sluiten deuren uiterst behoedzaam.

Samen met mijn zus pak ik een koffer kleding, toiletspullen en klein persoonlijk goed.

Mijn moeder opent af en toe haar ogen en kijkt bozig en argwanend naar onze handelingen.

Ze gilt naar mijn vader dat we weg moeten. Ze dreigt 'de meiden' ons, voor het gerecht te slepen.
Soms staat ze op en probeert de buitendeur te openen.
Mijn zus krijgt daarbij een klap in het gezicht. 
Na ongeduldig heen en weer geschuifel komt ze enigszins tot rust, gaat zitten en sluit haar ogen. 

Vader zit hulpeloos naast haar op de bank.

Als de koffer is gepakt en we klaar zijn voor de laatste move, kunnen we enkel wachten.

Stil zie ik de minuten van het laatste uur voorbij kruipen.

Mijn vader zit hand in hand met mijn moeder die niets meer zegt.

Op een teken van mij pakt hij haar jas.

Ze kijkt hem verbaasd aan en vraagt waar ze heen gaan.

"We gaan naar waar Henk is" zegt mijn vader en als een kind laat moeder zich

haar jas aandoen. Ik neem haar hand. We lopen naar de auto.

Ik rij met haar in mijn vaders auto en hijzelf stapt in bij mijn zus.

Moeder is rustig en wijst naar de andere auto.

Ik ben bang dat ze gaat gillen en benoem alles wat ik tegenkom.

Afleiding: "Kijk mama, die kat...de kale bomen...de vijver met eenden en de grijze wolken, de chauffeur van de bus, de fietsende kinderen...."

De rit is kort, het huis dichtbij.

Het hele ritueel van uitstappen en binnengaan.

We worden ontvangen en mijn moeder pakt dankbaar de handen van iedereen die haar begroet. 

Ze is het lieve, rustige o zo breekbare vrouwtje.

Een zucht van verlichting. 

De zusters nemen moeder van ons over. 

Steun

Na de kennismaking op woensdag volgt op donderdag de opname. 

Mijn zus en ik rijden wederom samen naar onze geboortegrond. 

De uren onderweg zijn therapeutisch. 

We bespreken onze zorgen en laten voorzichtig gevoelens los. 

Met de blikken op de weg en het ronken van de motor in de intieme ruimte van C1 is het het ideale moment om te praten over zaken die ons nu raken. 

Los gewoelde emoties en boven drijvende gedachten passeren terwijl we over snelweg en door tunnel de tijd voorbij zien gaan. 

Het geeft steun. 

Verpleeghuis

Gelukkig ging moeder sinds kort enkele uren naar de dagopvang van het verpleeghuis waar ze zal gaan wonen. Ze kent het huis en vond de keren dat ze er op bezoek was fijn. Ze genoot van de aandacht van Carolien en vooral van Henk, de activiteitenbegeleiders. 

Dat maakt het verhuizen makkelijker. 

Het is woensdag na die bewuste knopendoorhakkende vrijdag en we gaan op gesprek in het huis. 

Wij: mijn zus, mijn vader en ik. Moeder gaat naar Henk die haar speciaal zal ontvangen hiervoor. Zij straalt als ze hem ziet en vergeet ons onmiddellijk.

Het immer aanwezig schuldgevoel neemt af nu iedereen in de professioneel zorgende kring  me toevertrouwd dat het geen dag te vroeg is en als wij er niet zelf mee waren gekomen...enfin, het is zo 'goed'.

Zover

En dan is het zover. Het besluit dat het hoe dan ook moet. Een vrije dag genomen om met mijn vader te praten. Gezegd dat het echt niet langer kan en dat in het belang van iedereen en vooral van moeder zelf de tijd gekomen is voor een opname. 
Het duurt onverwacht maar even. Mijn vader, gebroken, geeft toe en binnen enkele uren staat de huisarts op de stoep om de stappen met ons te zetten.
Mijn moeder zit erbij en is stil boos en verdrietig. Gestopt met mopperen, schelden en gillen, uren onbewogen scheef hangend op haar vaste plaats op de bank. Ze moet de woorden opgevangen hebben en in haar hoofd gezocht naar een plek en houvast. 
De huisarts is een zoals dat heet 'goeie dokter', zij vertrouwd hem als geen ander. Hij is geduldig en spreekt lang. Zijn hoofd dicht bij het hare vertelt hij het plan. Moeder huilt stil.
Als hij weg is en ik haar handen vastpak kijkt ze me aan en zegt: "Ik ga verhuizen!"

Drama

Kleine momenten kunnen feestjes zijn. 
Feestjes kunnen grote drama's zijn. 
De verjaardag van mijn vader werd een drama. 
Een verjaardag teveel  waar niets meer te vieren viel.
Misschien omdat we wisten: dit is de laatste. 
Misschien omdat we probeerden: dit is nog over. 
Te weinig gezegd, te veel gedaan, te veel gezegd, te weinig gedaan. 
Alles achteraf.
Einde van het feestlied, einde van de dag, einde van een samen:


Mijn vader die mijn moeder niet meer aan kan en dat eindelijk toegaf. 
Kleinkinderen,  verbijsterd, heen en weer geschoven in de rol van de dag.
Familieleden, machteloos, elkaar beurtelings naar voren of terzijde duwend.


Wat was mijn rol, mijn plek? Waar stond ik in het verhaal?
Mijn jeugdtrauma.
Daar stond ik midden in.
Tussen tirannieke vader met zijn beperking en manipulerende moeder met eigen rugzak.
Jaren van helen in een klap ongedaan.
Pijnlijke val.


Zo'n dag: zoveel meer dan een aaneenschakeling van momenten.
Een drama. 

Boos

Moeder is boos.
Ze vindt mijn vader een onaardige vent en nog veel lelijker. 
Ze heeft zich in hem vergist en de woorden die anders altijd blijven hangen, spuugt ze fel achter elkaar uit.
Ze wil weg. Weg van alles en vooral iedereen. 
Weg van hier...zoals ze zegt.
Achter de rug van mijn vader trekt ze kwade blikken en glipt uit zijn zicht en gedachten. 
Minuten later bekomt mijn vader van schrik en de vraag waarom?? maakt plaats voor waar..??
Waar is moeder? 
...........................
De buurt wordt opgetrommeld, maar gek genoeg niemand ziet haar lopen.
Verslagen loopt mijn vader terug naar huis en bij het passeren van de garagedeur bemerkt hij wat hij eerst over het hoofd zag.
In de rolstoel zit een kleine breekbare gestalte. Met scheve rug naar de deur gekeerd.
Alleen haar zilvergrijze haren weerkaatsen het schaarse licht.
Vader legt zijn arm op haar schouder en helpt mijn moeder overeind.
Ze geeft hem een hand en samen schuifelen ze naar binnen, waar het lekker warm is, de poes op hen wacht en de gesprekken zachtjes voortgaan over de boterham die wordt gesmeerd. 

Tijd

De tijd...veel van hetzelfde en erger. Dagen, iedere dag een kort gesprek op afstand. Weken, iedere week een dag zorgen en doen. Maanden, zo verglijdt de tijd voor mij. Voor mijn vader staat de tijd stil: De pas op de plaats van zijn leven in het teken van moeder. Voor moeder gaat het leven terug in tijd, toen het begrijpelijk was en vroeger.
Ik ben de tel kwijt. Hoeveel is er verstreken en hoeveel nog te gaan?
In het huis is het stil. De klokt tikt de tijd. Ik zie op mijn horloge  wanneer ik weg kan, het leven tegemoet. Mijn vader ziet opgelucht etenstijd naderen en de mogelijkheid de dag zoetjes te sluiten. Moeder zoekt in verwarring haar tijd en plaats.
Morgen gaan we verder en hopen we op meer tijd van leven.

Zondagmiddag

We zitten buiten op het terras. Buiten, dat is de zon. Binnen is altijd donker. Buiten is er ruimte en herinneren lavendel en rozen aan betere tijden. Er is koffie, meegebrachte koeken en frisse wijn. Moeder drinkt mee, niet veel, maar toch... genoeg om te genieten.
We praten. Over koetjes, kalfjes en kinderen. Vader hoort voor zover hij het apparaatje in zijn oor dat laat doen.
Mijn moeder zit er rustig bij en ik vraag me af wat ze meekrijgt van onze verhalen.
Ze drinkt soms een slokje of neemt een muizenhapje als iemand van ons haar aanmoedigt en toeschuift. Af en toe zegt ze wat, of beter, probeert ze dat en regelmatig kijkt ze ons heel lang aan.
Als de koffie op is, de koeken gegeten, de fles wijn leeg en de uren van de middag voorbij zijn is het tijd om afscheid te nemen. Voor ik weer huiswaarts ga, bezoek ik nog even het toilet.
Zodra ik binnen en uit het zicht ben neemt moeder het woord.
Ze richt zich tot mijn man en zegt: "Ze houdt zich sterk hè, onze Marianne. Ze doet wel vrolijk, maar ik zie haar blik afdwalen....dan is ze ver en in gedachten...ze heeft verdriet, dat zie ik wel hoor..."

Wanneer ik buiten kom, mijn tas pak en afscheid neem van mijn ouders om huiswaarts te rijden, zegt moeder:
"Ha daar ben je weer...
ik denk dat ik weer eens naar huis toe ga..."

verdriet

Heftige tijden....
Mijn vader weet ervan en heeft het moeder uitgelegd. Een tijdje lang kan ik niet komen en neemt mijn zus alles waar. We bellen. Soms dan, want moeder en bellen, dat werkt niet zo, woorden zijn lastig te vinden en ontglippen.
Dan is daar plotseling en toch heel onverwacht het moment daar, onwerkelijk. Mijn zogenoemde 'vijfde kind' en liefste vriendje is niet meer. Mijn verdriet is groot. Vader belt en condoleert en ook moeder wil wat zeggen. Ze vraagt hoe het is en ik zeg goed. Goed is gemakkelijker dan niet goed en snel klaar. "Maar...."zegt moeder..."het is niet goed, je hebt je man verloren..." zij begrijpt, ik zeg: "Niet mijn man, mama, mijn liefste vriendje"..."Ja", zegt moeder, "dat is verdriet".

leeg

Lang niet geschreven, lang niet gepost..hoe komt het dan?
Blogjes genoeg in de kop en in het hart...maar geen moed, geen tijd, geen zin...
Niks nieuws te melden en veel van 't zelfde.
Niet meer weten wat ik al en wat nog niet hier had neergezet..
En nee... niet alles draait om mijn moeder, of om mijn vader.
Soms komen er andere dingen op mijn pad..ik kies het niet, of wel!
Bewust onbewust whatever.
Ik word opgeslokt door iets anders, groter en heviger..ja het kan.
Overal is een reden voor en de reden van mijn zoeken, zweven, ups downs, vallen opstaan, mezelf bij elkaar rapen en vegen, heeft te maken met iets waarvan ik niets begrijp.
De hele dag gonst het door mijn hoofd...waarom,waarom,waarom...
Nee, Alzheimer, het is vreselijk en verdrietig...maar mijn moeder heeft daarvoor toch bijna 80 jaar een - op de schaal van het leven- 'goed' leven mogen hebben.
Wie ben ik om te oordelen wat erg is of minder erg, maar waar ik nu mee verbonden ben geraakt dat slaat alles.
Voor mij dan.
Iemand kwam op mijn pad en die iemand krijgt even het beste van mijn energie.
Omdat het kan, omdat het moet, omdat hij het verdient, omdat hij mij zoveel geeft.
Mijn hoofd tolt, mijn lijf voelt leeg en mijn hart is bang.
Maar...ooit...ooit...komt het goed.

Schrijven

Ze zit voorovergebogen aan tafel. Het wijde vest maakt haar rug een bochel. Kouwelijk als altijd de sjaal over de schouders. Haren vallen voor haar ogen, de neus boven het opengeslagen notitieboekje. Potloodjes en gummetjes immer voor haar uitgestald.
Ze kijkt schuin omhoog wanneer ik groet en glimlacht flauwtjes. Haar ogen staan waterig en rood, de bril ontbreekt.
Het is duidelijk geen goede bui, geen goed moment..
Ze staart naar de tafel, het opschrijfboekje, de potloodjes...
"Alles weg" stamelt ze...ze schuift wat met het boekje. Onzeker gaat haar hand over de kaft, het papier.
"Ik kan niet meer lezen" zegt ze "ook niet meer schrijven"...
Ik weet niks te zeggen.
Mijn vader komt uit de keuken, legt zijn hand op haar schouder, buigt zich voorover en geeft tekst en uitleg terwijl hij mijn moeder bemoedigend toeknikt.
Hij heeft de letters van het alfabet met haar opgeschreven. Ze oefenen woordjes.
In het boekje staan eenvoudige blokletters die samen de titels van boeken op de tafel vormen.
Boeken die er liggen te liggen, boeken soms nog cadeau gekregen, ontkennend wat zij is geworden.
Mijn vader spelt de letters en als zij het niet weet, zoekt ze het op in het voorbeeld wat hij voor haar heeft geschreven.
Ze is triestig en ik snap het. Ik zoek naar woorden, sla mijn arm om haar broze lijf.
"Kom, we gaan gezellig praten, en koffie drinken met lekkere koeken erbij."
Mama lacht...en zegt dat ze blij is dat we toch nog gekomen zijn en dat ze dat niet wist...
Ik pak het notitieboekje en zie de simpele hoekige lijnen door haar geschreven.
Naast me zit de vrouw die werd geroemd om haar kalligrafische kunstwerken.

Een middag

Mijn vader ligt achterover in de stoel. Zijn gezicht opgezwollen en vreemd...Mijn moeder hangt opzij gezakt op de bank...haar gezicht grauw en grijs, de lippen blauw.
Even flitst het door mijn hoofd...de dood...
Ik sta aan de vloer genageld, mijn zus is kalm. Ze wekt mijn vader en schudt net zolang mijn moeder tot die vermoeid haar ogen opslaat.
Ontreddering...
Zus en ik brengen de boel op orde.
Ik fatsoeneer mijn moeder, zodat we haar mee kunnen nemen naar buiten.
Mijn vader wil boodschappen doen, maar mag dat niet van mij. Hij beseft niet hoe raar zijn gezwollen gezicht is.
Mijn zus werkt het lijstje boodschappen af terwijl ik met moeder in de auto wacht.
De zon wil maar niet schijnen.

Kerstmis 2010

Stiltes...We zitten rond de tafel..Mijn vader vermoeid, mijn moeder verward. Haar trui omgekeerd en ruimer, haar haren piekerig om het gezicht smaller dan ooit.
Het gesprek gaat moeizaam. Moeder begrijpt het niet, vader hoort het niet. Er is koffie en kerstkrans en veel herhaling...
We blijven niet lang, ik ben nog grieperig en we komen immers gauw weer...
Wanneer ik naar de gang loop om mijn jas te halen hoor ik mijn moeder: "Maar....wij hadden hier toch altijd etentjes...met Kerst? Hebben we dat nu niet? Geen etentje met kinderen..?"
Ik draai me om en zie moeders handen in een hulpeloos gebaar.
Ik trek de deur achter mij dicht en staar in de spiegel terwijl mijn vader uitleg geeft in de kamer. Pijnlijk...
Als we vertrekken staat mijn moeder voor het raam, maar ze vergeet te kijken. Ze schuift met iets op de vensterbank en draait zich om.
Mijn vader zwaait ons uit en in de achteruitkijkspiegel zie ik een verslagen man kleiner worden.
Het blijft lang stil in de auto....

Gezegd, wat nooit gezegd.

Als ik naast haar zit aan tafel geef ik mijn gsm aan haar door.
Mijn dochter spreekt even met oma.
Mijn moeder straalt en zegt niet meer dan ja, jaja en jaa en jahaaa.
Meer kan niet en lukt haar niet.
Het spreken over het verleden gaat wat beter af.
Ze herinnert haar eigen jeugd, zo anders als die van mijn dochters.
"Ik had dat ook gewild"... zegt ze...
"Net als de meisje tegenwoordig, genieten van het leven...
Maar Bomma en Bompa hielden me kort...ik mocht niet veel.
Ze waren alleen maar bezorgd..óverbezorgd waren ze..."
Het is stil, ik ken het verhaal.
Een pijnlijk verhaal, net als het verhaal van mijn eigen jeugd.
"Ze deden het met de beste bedoelingen" zeg ik...
Wat anders kan ik zeggen, ik zie het verdriet.
Mijn moeder diept gedachten op.
"Ik hoop dat ik het beter heb gedaan" zegt ze.
"Althans ..."
Ze draait langzaam haar hoofd en kijkt me onderzoekend aan.
"Het was in ieder geval mijn bedoeling...om het beter te doen...
Of het gelukt is weet ik niet..."
Ze staart terug voor zich uit en schuift wat met haar koffiekopje.
"Je deed wat je kon" zeg ik "met de beste bedoeling."
"Ik heb in ieder geval mijn best gedaan, op mijn.. eh mijn van der Heijden manier”… ze lacht en draait haar hoofd naar mij toe.
"Voor een van der Heijden heb ik het beste gedaan..misschien ..”
Dan kijkt ze me vragend aan.
Ik slik, verlegen met het moment..door mijn hoofd raast mijn pijn, mijn verdriet.
Dan pak ik haar vast..”Je hebt je best gedaan mama.”
Een zucht ontsnapt ons beiden.
Gezegd, wat nooit gezegd.
Het is goed.
Het is afgesloten
De cirkel..die is rond...bijna....

liefde

"Als ze me niet meer herkend...dan moet ze naar een verpleegtehuis"
zegt mijn vader...
"Dan is het over, dan kan ik het niet meer aan"
Mijn vader zorgt voor haar, meer dan gevraagd...
Eerst in zijn eentje, later met hulp die hij niet wilde vragen en aannemen.
De nood werd hoog, zo hoog dat overstag gaan dankbaar werd.
Nog steeds moet water tot lippen stijgen voor hij een stap neemt:
Uit handen en onafhankelijkheid opgeven.
Maar mijn vader neemt ze, die stappen, schoorvoetend eerst en dan resoluut:
"Als ze me niet meer herkend...dan moet ze naar een verpleegtehuis"
Zijn ogen worden vochtig...
Het leek nog ver, maar het gaat snel, sprongen, richting eind.

Steeds vaker is moeder van streek...dan vraagt en vergt ze het uiterste.
Later kalmeert hij haar, hij streelt haar wang, en wrijft haar hand.
Met eindeloos engelengeduld legt hij uit, de verwarrende wereld.
Neemt haar aan de hand op weg naar het onbekende.
Mama accepteert het en weet weer.
Om later in paniek, wanhoop en ellende het uit te schreeuwen van angst.
Als een dier in nood vecht ze met haar laatste energie.
Hij weert zich, sust en is onmachtig...
Soms weet hij het niet meer...

"Als ze me niet meer herkend...dan moet ze naar een verpleegtehuis"
zegt mijn vader...

Verder dwalen

Of weet je mama, zullen we verder dwalen, door de tuinen van jouw jeugd?
Over het rode zandpad gaan...naar het okergele tuinhuis met glas in lood..daar de rieten tuinstoelen uitstallen en wijn drinken in de avondzon?
Eerder op de binnenplaats de zinderende middaghitte ontwijken, daar waar de klimop de muren donker kleurt en je wegduiken kan achter hoge hortensia's .
Wil je dat ik meega met je mama door de smalle groene poort verborgen in de schoolmuur...over de binnen-cour door de ramen kijken? Zie daar mama:de oude schoolbanken en die kasten...daar liggen bompa's schatten uitgestald achter vitrine-glas en kleurig op rij in grote houten laden.
Pas op mama, niet verdrietig zijn...dat oude hok..lach er nu maar om! Je broers spijkerden er jouw schoolbord kwijt en je huilde tranen weg..
Daar is ook Margo.. naast poppenwagen en met strik in de haren, net als bij jou...
Speel met haar mama, want de oorlog woedt en het leven zal kort zijn.
Duiken, als de V1's komen, in de slootkant, zo plat je kan of schuilen in de kelder en wachten tot ze over zijn gevlogen.
Zeg Margo niet bang te zijn in de nacht verlicht door vuurwerk wat je nooit horen wil.
Als bommen vallen wegkruipen diep onder de dekens. Vrouwen die haar wiegen en slaapliedjes zingen.
Het hemels geweld uit te bannen...
Ja mama, het is zo'n lief klein meisje en ze lijkt echt op jou...als zusjes hand in hand...
Denk daaraan mama en niet aan de leegte die ze achter liet.
Ik kwam toen hè mama, heel veel later...op diezelfde dag in september.
Nee ik lijk niet op Margo, in de verste verte niet.
Een strik paste niet op mijn hoofd en jurkjes met kantjes en ruches...je had gelijk...het stond mij niet.
Het is lang geleden mama, we dwalen dieper in de tuin en aaien de poes en zoeken de schildpad die hier ergens kruipen moet...
Wat een fijne dag, vind je niet mama...zo in de zomer van je jeugd?

Lampje

Mijn vader staat in de deuropening met de jas al aan.
"Ik wou je net bellen", zegt hij wrevelig.
Ik mompel wat 'zat een beetje tegen' maar ik weet 12.00 u is 12.00 u voor hem en zeker geen 12.20...
De hele rit, 75 minuten lang, had ik me voorbereid op de stress van te laat komen,
een echtelijke woordenwisseling ten spijt.
Ik glip langs hem naar binnen, gooi de meegebrachte boodschappen op het aanrecht en begroet mijn moeder in de kamer.
Ze staat onhandig met haar jas in haar handen.
"Kom, we gaan gezellig uit eten" zeg ik en trek haar het jack aan, haar armen zachtjes de juiste richting duwend.
Vervolgens hurk ik door mijn knieën om de rits te sluiten, net als vroeger bij de kinderen.
Als een klein meisje dat nog niet de vaardigheid bezit een rits te sluiten laat mijn moeder het gelaten toe.
Blij pakt ze daarna mijn hand en in de gauwigheid wikkel ik nog een sjaal rond haar nek.
Dan maakt ze zich los en loopt naar een lampje in de hoek van de kamer: het licht moet nog uit!
Ze draait er wat om heen, strekt haar arm en trekt weer terug.
Maakt een vertwijfeld gebaar, strekt weer de arm uit, haar vinger reikt naar de aan en uit knop.
De knop wordt niet aangeraakt, haar vinger trilt, ze draait zich terug om en kijkt hulpeloos mijn richting uit.
Ik zie niet, zie niks, ik staar alleen maar... naar mijn moeder, zonder besef.
"Help haar even" zegt mijn man....
...............................................
"Pas op", zegt mijn moeder ..."Durf jij?... Stroom!... Warm!"
"Ik doe het wel" zeg ik en duw haar opzij, knip resoluut het lampje uit.
Met grote ogen kijkt mama mij aan..."Heb je pijn?" Ze wijst naar mijn hand.
"Nee nee" lach ik "kom we gaan! Op stap!"
Gearmd lopen we de deur uit...mijn moeder kijkt met stralende ogen naar me op.
Ze mompelt goedkeurend.